Het zijn roerige tijden ...

 

 

Naast alle ceremonieel waarmee de koningin van Engeland naar haar laatste rustplaats werd begeleid, steken onze Nederlandse tradities en het vermogen tot imponerend vertoon wat magertjes af. Ik doel natuurlijk op het ritje dat door onze monarch wordt afgelegd door het Haagse naar, dat is ook zo wat, de schouwburg om zijn troonrede uit te spreken. Dat de koetsier de koets, niet langer een gouden maar een glazen, naar een theater moest manoeuvreren, daar kan onze koning natuurlijk niets aan doen. Na jaren gekrakeel  over kosten, wel of geen inpandige tuinen, aanbestedingsdiscussies en voorbijtrekkende architecten, wordt de Binnenhof gerenoveerd en daarmee ook de Ridderzaal. Alhoewel de koninklijke familie stug en vriendelijk bleef zwaaien, waren ook voor hen het “boe-geroep” en de schelle protestfluitjes vanuit het toegestroomde publiek soms goed hoorbaar.

Het zijn roerige tijden.

Dat geldt ook voor de aanloop naar deze derde dinsdag van september. Alhoewel het nieuws, met reden, vooral werd gedomineerd door de onhoudbare energieprijzen, de ongekende inflatie en daarmee de steeds minder verborgen armoede onder velen in ons land, werd zo hier en daar ook aandacht besteed aan de struikelpartij in de zorg die, na veel vijven en zessen, resulteerde in een matig gesteund integraal zorgakkoord: IZA.

Vanuit mijn rol als bestuurder in de ouderenzorg, maakte ik het proces vooral vanuit dit perspectief mee. Wat mij en anderen hierin vooral opviel is dat er niet eens zoveel weerstand is tegen de onderliggende gedachte van een dergelijk akkoord, namelijk de wens om gezamenlijk op te trekken in de vele uitdagingen waar we als verschillende zorgsectoren, financiers en beleidsmakers voor staan, maar wel een ongekend diep wantrouwen naar de zorgverzekeraars. Het akkoord bleek namelijk boterzacht en er was geen enkele garantie dat zorgverzekeraars nu bereid zouden zijn om te gaan investeren in de thuiszorg door de aanbieders minstens kostprijsdekkende tarieven aan te bieden. Sterker, de onderhandelingen over de tarieven voor 2023 zijn volop gaande en massaal maakten aanbieders duidelijk dat door de zorgverzekeraar geen krimp werd gegeven als het over onderhandelen ging. Het was gewoon weer, inmiddels een vervelende traditie, tekenen bij het kruisje.

Een brief vanuit de minister leek het beeld te bevestigen: goede bedoelingen, geen garanties.

De zorgaanbieders weigerden dan ook aanvankelijk om het akkoord te ondertekenen. Eerst zien en dan geloven; boter bij de vis, om maar eens een paar goede gewoontes te benoemen.

Binnen een week werden we opnieuw uitgenodigd voor een nieuwe ledenvergadering door de koepelorganisatie. Wat bleek, vanuit de zorgverzekeraars kwamen, voorzichtig, wat meer garanties over een beter tarief. Weliswaar kon dit niet integraal aan alle aanbieders worden aangeboden; maar de toezegging was dat in de individuele onderhandelingen deze ruimte genomen kon worden. Ook werden er wat potjes gevuld waar aanbieders gebruik van konden gaan maken.

Alhoewel ik wel begrijp dat de meeste leden deze vinger grepen om in ieder geval 2023 met betere tarieven in te gaan, bleef bij mij de aarzeling sterk.

Immers, we rommelen ons nu een akkoord in, terwijl het echte probleem niet bespreekbaar is. Namelijk dat we de zorg hebben gedefinieerd als een markt, waarbij de verschillende aanbieders zich als onderlinge concurrenten gedragen. In dat frame worden dus ook de spelregels bepaald: er kan geen generieke tariefverhoging voor alle aanbieders worden aangeboden; iedere aanbieder moet zelf onderhandelen over die betere prijs en het gedrag van de zorgverzekeraars is opeens nog begrijpelijk ook: ze spelen de marktpartijen zoveel mogelijk tegen elkaar uit. Nog een belangrijke uit de markt: hier geldt het recht van de sterkste. Kleine zorgpartijen komen, ook in de nu gecreëerde situatie, niet aan tafel bij een zorgverzekeraar.

De huisartsen hebben volhardt in hun standpunt. Moe en wantrouwig als ze zijn geworden van het spelbord zoals dat al jaren wordt gedomineerd door wantrouwen, controlezucht en het genadeloos omlaag duwen op de tarieven.

Heeft Actiz en hebben wij, haar leden, tactisch de juiste zet gedaan door alsnog akkoord te gaan met het voorliggende zorgakkoord? Ik ben er niet gerust op. Er is een wenkend perspectief geschreven dat samengevat kan worden als “samen”. Het lijkt mij dat er ook geen andere weg is en dat we hoognodig de handen in elkaar zullen moeten slaan. Maar juist dat samen is een belangrijke spelregel in het marktdenken: daar kleven nogal wat problemen aan. Het gedrag van de zorgverzekeraars en andere marktpartijen wordt immers niet bepaald door of het wel of geen goedwillende mensen zijn (en er is geen enkele reden om hier aan te twijfelen), maar door de spelregels die we als samenleving hebben geformuleerd, compleet met controlerende en zelfs afstraffende instanties.

"The proof of the pudding is the eating", om maar weer terug te keren naar Engeland. Het is niet eens het gedrag van de zorgverzekeraars waar we ons zorgen over moeten maken, maar de boterzachte garanties vanuit onze politieke voormannen en – vrouwen: zij zijn immers aan zet. Durven zij het marktdenken te doorbreken?

 

De toekomst is nu

 

De toekomst is nu.

16 augustus 2022

Mijn tijdlijn in Linkedin loopt momenteel vol met het bericht uit de Telegraaf, waarin wordt aangekondigd dat in het nieuwe regeerakkoord 600 miljoen op de thuiszorg gaat worden bezuinigd en 80 miljoen op de huisartsenzorg. Voeg hier in gedachten bij dat door minister Helder ook al nadrukkelijk is aangegeven dat er in de toekomst geen extra bed voor de verpleeghuizen bijgebouwd kan worden en het raadsel is compleet.

De vergrijzing slaat op dit ogenblik al genadeloos toe en onlosmakelijk hiermee verbonden is de groei van het aantal zorgbehoeftige ouderen. Met het blokkeren van de bouw van nieuwe verpleeghuisbedden, komt de druk dan ook onverbiddelijk op de thuissituatie te liggen.

Nu is de voorgenomen lijn om het land niet vol te bouwen met verpleeghuizen om de effecten van de vergrijzing op te vangen, niet onlogisch. Immers, er komt op enig moment ook weer een einde aan de groei van de groep ouderen (en wat moet je dan met al die gebouwen), maar vooral: een ander effect van de vergrijzing is het  wegvallen van het arbeidspotentieel. We zullen domweg niet voldoende mensen hebben om de zorg in al die verpleeghuizen uit te voeren.

Het moet dus anders en daar is iedereen het ook wel over eens.

Lia de Jongh, bestuurder Topaz, een grote VVT-organisatie, is al enige maanden op zoek geweest naar wijsheid in dit vraagstuk. Uit een hele reeks interviews is door haar de conclusie getrokken dat “we” (de VVT-sector) in een achteruitkijkspiegel kijken bij het nadenken over oplossingen. De concepten van nu, het verpleeghuis, is een verkeerd uitgangspunt. Bij het ouder worden heeft niemand het ideaal om oud te worden in een verpleeghuis, maar wel in een eigen omgeving. Leefplezier is als term een mooie illustratie van haar visie op vooruit: “wat kun je zelf betekenen in het levensgeluk van je naaste?”

Nauw hierop aansluitend zijn de opvattingen over positieve gezondheid, waarbij vooral dat wat iemand nog wél kan centraal blijft staan en hier kracht uit put. Wat geeft je leven betekenis en wat geeft je veerkracht. Een mens is meer dan zijn of haar diagnose.

Ook de opvattingen van minister Helder sluiten aan op het leefplezier, maar dan meer vanuit de rol die de directe omgeving hierin speelt. Een actief netwerk waarbij mensen, familie, buren, kerkgenoten, voor elkaar klaar staan vanuit een soort wederzijdsheid: je helpt elkaar.

Het zijn concepten die in elkaars verlengde liggen en elkaar ook aanvullen. Het zijn vooral concepten die een heel andere benadering kiezen voor ouderdom. Niet langer het “de ouderdom komt met gebreken”, maar “gebruik maken van je levenservaring”. De oudere als ervaringsdeskundige en een actief en waardevol deelnemer aan de samenleving.

Het zijn concepten waar we ons allemaal veel bij kunnen voorstellen en tegelijkertijd schetst het een beeld dat vaak ver van ons afstaat. In onze geïndividualiseerde samenleving, waarbij ouders en kinderen niet meer als vanzelfsprekend in elkaars buurt wonen; waar verenigingen moeizaam zoeken naar vrijwilligers voor allerlei taken of zichzelf uiteindelijk maar opheffen; waar gepensioneerde ouderen massaal gedurende vele maanden met de caravan Europa intrekken; waar onderlinge verhoudingen op allerlei terreinen steeds verder polariseren. Het lijkt allemaal ver af te staan van de beelden die conceptueel worden aangewezen als oplossingsrichtingen.

In deze context kan ik me de ongerustheid van mijn collega-bestuurders over de voorgenomen bezuinigingen in de thuis- en huisartsenzorg levendig voorstellen. Immers, we kunnen en mogen dromen van een samenleving waar de ene buur de andere helpt en kinderen klaar staan om de zorg voor hun ouders op zich te nemen, de werkelijkheid is echter dat we in ieder geval nog ver weg zijn van een dergelijke samenleving. En, hoezeer de beroepsgroep ook onder druk staat, veel zal toch op hen afkomen als we geen weg vinden om het conceptuele om te zetten in werkelijkheid. Dat hier mogelijkheden voor zijn, ik wil er echt in geloven. Dat dit nog wel de nodige tijd en moeite zal gaan kosten, daar twijfel ik niet aan. In de plannen van het kabinet lijkt dan ook opnieuw veel wensdenken te zijn geslopen en daar hebben we ervaring mee.

Ik wijs nog maar eens op de decentralisatie van de jeugdzorg en de hiermee gepaard gaande bezuinigingen die op voorhand werden ingeboekt. De rest is hier helaas geschiedenis en niet zo’n fraaie …

Meneer H.

Alweer enkele jaren geleden kreeg ik de volgende klacht op mijn bureau. Met name de beide dochters van één van de bewoners van onze aanleunwoningen, de heer H., waren, na zijn overlijden, zeer ontevreden met de geboden zorg. Ze hadden het gevoel dat de zaken volledig uit de hand waren gelopen waardoor hun vader niet de zorg had gekregen waar hij recht op had. Opvallend was dat het thuiszorgteam, verantwoordelijk voor de zorg in de aanleunwoningen, op zijn zachtst gezegd diep geschokt was over deze klacht: zij hadden de volle overuiging dat ze er echt alles aan hadden gedaan om, ondanks de zich opstapelende problemen, de heer H. een zo aangenaam mogelijk verblijf te bieden. 

De verhalen stonden werkelijk haaks op elkaar. 

De heer H. was overigens een zeer tevreden en vriendelijke man die iedere ochtend zijn loop je had naar het restaurant om een kopje koffie te drinken. Onderweg stapte hij de verschillende kantoortjes binnen, ook de mijne, om degene die daar aan het werk was een "bijzonder mooie dag" te wensen. 

De heer H. bleek in toenemende mate te leiden aan dementie. Als gevolg hiervan werd hij incontinent, zowel van faeces als van urine. Deze incontinentie nam dermate vormen aan dat hij vrijwel de hele dag met vieze luiers liep. Luiers die hijzelf dan weer probeerde uit te pulken en die hij vervolgens overal verstopte. Het thuiszorgteam ging, tegen iedere indicatie in, steeds vaker bij de heer langs om hem nog even te verschonen. Dit was bij voorbaat natuurlijk een verloren race. 

Door alle complicaties door de incontinentie en toenemende verwardheid, voelden de beide dochters zich verplicht om dagelijks aanwezig te zijn en de werkzaamheden van de thuiszorgmedewerkers te bewaken. 

Ik verlaat nu de casus. 

Hij wordt door mij zo uitgebreid beschreven, omdat juist deze situatie voor mij de ogen openden. Ik realiseerde me dat de thuiszorg, als zorgvorm, voor deze meneer in het geheel niet aansloot op de zorgvraag. De man had geen behoefte aan een thuiszorgmedewerker die 2 keer per dag 10 minuten, op basis van een indcatie, een zorghandeling kwam verrichten. Deze man had permanent aandacht nodig: aandacht die zijn dochters hem waren gaan geven, maar die zij van onze medewerkers hadden verwacht. 

Een hoogbejaarde man die tevreden was met zijn leven in zijn appartement in ons complex. Natuurlijk realiseerden de zorgmedewerkers zich ook wel dat de man eigenlijk in een verpleeghuis thuishoorde (en de aanvraag was, na veel discussie met de kinderen, recent in gang gezet), maar je moet er toch eigenlijk ook weer niet aan denken dat deze man, op het laatste moment, nog een periode naar een verpleeghuis zou moeten worden overgebracht. Juist dit vooruitzicht maakte dat de thuiszorgmedewerkers steeds harder waren gaan lopen om de heer, buiten de indicatie om, te blijven helpen. 

Ik begon me te realiseren dat dergelijke situaties steeds meer voorkwamen in de aanleunwoningen en realiseerde me dat dit natuurlijk ook volkomen logisch was. De zorgzwaarte was nu eenmaal al jaren over de volle breedte aan het toenemen. Mensen die worden opgenomen op een verpleegafdeling, komen veelal binnen een jaar alweer te overlijden. Zo neemt ook de zorgzwaarte in het wooncomplex enorm toe. Het aantal mensen met geheugenproblemen, maar ook met psychiatrische problemen en chronische ziekten, is sterk gestegen. Het aantal mensen dat geheel zelfstandig woont, wordt ieder jaar kleiner. 

Enfin. 

Het heeft ertoe geleid dat we uiteindelijk tot het besluit zijn gekomen om te stoppen met het bieden van thuiszorg in onze wooncomplexen. In plaats hiervan zijn we overgegaan op het leveren van Volledig Pakket Thuis (VPT); een intramurale zorgvoorziening voor thuiswonende ouderen. 

Het thuiszorgteam wordt omgezet naar een intramuraal team. Zij moeten dus weer leren dat ze hele dag zorg en aandacht kunnen geven aan de bewoners met een VPT-indicatie; dat ze, behalve het 's ochtends helpen met het aantrekken van een kous, nu ook tijd hebben om (samen met de bewoner) nog even de afwas te doen die nog op het aanrecht in het appartement van de bewoner staat; dat er tijd is om met de groep bewoners gezamenlijk koffie te drinken en wellicht ook even samen de krant te lezen. Eigenlijk het werk dat verschillenden van hen deden toen ze nog werkzaam waren in het verzorgingshuis, maar dat we hen hebben afgeleerd omdat het thuiszorgregime efficiency en produktiviteit eisten. 

Dat is ook wel weer wennen. 

En toen we met deze nieuwe blik nog eens naar onze huidige bewoners in het wooncomplex keken, waren we verbaasd hoeveel van hen nu al gebruik konden maken van deze indicatie. 

Door de zorgkantoren wordt, zeker in het kader van de komende vergrijzing, sterk ingezet op VPT. En ja, het is zeker voor een deel van de ouderen een mooie oplossing om opname in het verpleeghuis te voorkomen. Eigenlijk herintroduceren we weer het oude verzorgingshuis, behalve dan dat de bewoners nu zelf hun huur van het appartement moeten betalen. Zeker omdat we in ons complex meerdere ruimtes hebben waar we ook groepsactiviteiten kunnen organiseren, past het allemaal prima. 

Nu nog iets bedenken voor al die ouderen in een eengezinswoning in de woonwijken. Wijken die nu reeds ernstig vergrijzen. Wijken met nauwelijks voorzieningen die hier op zijn ingericht. En een zorgvorm, thuiszorg, die ook hier snel haar grenzen zal hebben bereikt. 

En vergis je niet: er komen heel veel meneren H. aan ...